Autor: ks. Robert Bukała

STANOWISKO
RADY STAŁEJ KONFERENCJI EPISKOPATU POLSKI
WOBEC DZIAŁAŃ JANA PAWŁA II
ODNOSZĄCYCH SIĘ DO PRZESTĘPSTW SEKSUALNYCH WOBEC MAŁOLETNICH
W przestrzeni publicznej coraz częściej słyszymy pytania o postawę Jana Pawła II wobec
dramatu wykorzystywania seksualnego osób małoletnich i bezbronnych przez
duchownych, a także o sposób reagowania na tego rodzaju przestępstwa podczas jego
pontyfikatu. Coraz głośniej stawiana jest teza, że Papież nie podchodził właściwie do tego
rodzaju czynów i niewiele robił, aby ten problem rozwiązać, a nawet go ukrywał. Wydaje
się, że panuje swego rodzaju moda na formułowanie tego typu opinii. Wpisuje się to w
próby podważenia autorytetu Jana Pawła II, a nawet zakwestionowania jego świętości,
potwierdzonej w procesie beatyfikacyjnym i kanonizacyjnym. W konsekwencji stanowi
to usiłowanie pomniejszenia znaczenia tego wyjątkowego pontyfikatu dla Kościoła,
świata, kultury i człowieka.
Medialny atak na św. Jana Pawła II i jego pontyfikat znajduje także swoją przyczynę w
nastawieniu do jego nauczania, wyrażonego chociażby w takich encyklikach, jak
Redemptor hominis czy Veritatis splendor, a także w głoszonej przez niego teologii ciała,
co nie odpowiada współczesnym ideologiom propagującym hedonizm, relatywizm i
nihilizm moralny.
W tej sytuacji uczciwe szukanie prawdy i dawanie jej świadectwa jest obowiązkiem
każdego prawego sumienia. Spojrzenie na działania Jana Pawła II powinno uwzględniać
kontekst historyczny i ówczesny stan wiedzy, a także uwarunkowania, w jakich on żył.
Były one naznaczone przede wszystkim następstwami rewolucji kulturowej 1968 roku,
odrzucającej obiektywne kryteria moralności i osobowej odpowiedzialności.
Powszechnie głoszono, zwłaszcza w środowiskach uniwersyteckich Zachodu, że
wszystko ma tę samą wartość i że, w konsekwencji, nie istnieje odtąd żadna różnica
między dobrem i złem, prawdą i fałszem, pięknem i brzydotą. Obecnie pojawiają się nowe
ideologie, które są spuścizną rewolucji 1968 roku. Podważają one chrześcijańską
antropologię, której podstawową prawdą jest stworzenie człowieka przez Boga, jako
kobietę i mężczyznę, na Jego obraz i podobieństwo. W sposób oczywisty walka z
chrześcijańską wizją człowieka łączy się z próbami podważania wielkiego autorytetu,
jakim na całym świecie cieszy się św. Jan Paweł II, który z ogromną mocą głosił tę wizję
na wszystkich współczesnych mu areopagach.
Starając się zrozumieć podejście Jana Pawła II do problemu wykorzystywania
seksualnego małoletnich, pragniemy pokazać konsekwentnie podejmowane przez niego
działania.

1. Już w początkach pontyfikatu w wprowadzonym przez Jana Pawła II w 1983 roku
   nowym „Kodeksie Prawa Kanonicznego” jednoznacznie zobligowano przełożonych
   kościelnych do karania sprawiedliwą karą członków kleru, będących sprawcami
   wykorzystania seksualnego małoletnich, nie wyłączając wydalenia ich ze stanu
   duchownego.
   W 1992 roku Jan Paweł II ogłosił „Katechizm Kościoła Katolickiego”, który w artykule
   2389 stwierdza, że „nadużycia seksualne popełniane przez dorosłych na dzieciach lub
   młodzieży powierzonych ich opiece” są grzechem, będącym „jednocześnie gorszącym
   zamachem na integralność fizyczną i moralną młodych, którzy będą nosić jego piętno
   przez całe życie, oraz pogwałceniem odpowiedzialności wychowawczej”.
2. Prawdopodobnie pierwszy poważny sygnał o przestępstwach seksualnych
   popełnianych przez duchownych na szkodę osób małoletnich dotarł do Jana Pawła II z
   Kościoła w Stanach Zjednoczonych w 1985 roku za pośrednictwem nuncjusza
   apostolskiego w Waszyngtonie. Była to analiza dotycząca nieskuteczności
   dotychczasowych działań Kościoła w USA wobec sprawców wspomnianych przestępstw.
   O rzeczywistej skali tego zjawiska nie miano jednak wtedy pełnego wyobrażenia.
3. Podczas wizyty ad limina episkopatu USA w 1993 roku Jan Paweł II zauważył, że
   biskupi nie byli jednomyślni w stosowaniu prawa karnego w odniesieniu do przestępstw
   seksualnych popełnianych przez duchownych. Dominowała tendencja do
   minimalizowania znaczenia prawa karnego w życiu wspólnoty kościelnej, a istniejące
   narzędzia prawne często nie były stosowane. Nie uświadamiano sobie również tego, jak
   głębokie i szkodliwe dla psychiki ofiar mogą być skutki tych przestępstw. W tym samym
   bowiem czasie w skali światowej rosły w siłę ruchy domagające się legalizacji pedofilii.
   Po tej wizycie w liście do biskupów amerykańskich Jan Paweł II napisał: „kanoniczne
   kary, które są przewidziane za niektóre przestępstwa i wyrażają społeczną dezaprobatę
   wobec zła, są w pełni uzasadnione. Pomagają one zachować wyraźne rozróżnienie
   między dobrem a złem, przyczyniają się do moralnego zachowania, a także tworzą
   właściwą świadomość wagi popełnionego zła”.
   W drugiej części tego listu Jan Paweł II przestrzegał przed traktowaniem zła moralnego
   jako okazji do sensacji. „Zło rzeczywiście może być sensacyjne, ale sensacyjność wokół
   niego jest zawsze niebezpieczna dla moralności” – pisał. Możliwe, że ten sposób myślenia
   Papieża był pewną konsekwencją wynikającą z jego polskich bolesnych doświadczeń, gdy
   pod rządami komunistów mass media były niejako urzędowo wrogie wobec Kościoła i
   częstokroć pojawiające się w niej informacje były po prostu kłamstwami i oszczerstwami.
   Postawa nieufności i niedowierzania wobec pojawiających się zarzutów dotyczących
   duchownych była zatem w dużej mierze uzasadniona, tym bardziej że w systemie
   komunistycznym były one często sposobem dyskredytowania pozycji i działania Kościoła
   oraz okazją do werbowania współpracowników spośród duchowieństwa.
4. Wydaje się, że w okresie od połowy lat osiemdziesiątych do połowy lat
   dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku skandal wykorzystania seksualnego rysował się dla
   Jana Pawła II głównie jako problem Kościoła w Stanach Zjednoczonych i w krajach
   anglosaskich. Dlatego w 1994 roku wydał on indult dla Kościoła w USA, którego celem
   było zapewnienie większej ochrony dzieci i młodzieży poprzez uzgodnienie przepisów
   kościelnych z prawem amerykańskim. Dokument ten podniósł wiek ochrony osób
   małoletnich z 16 do 18 lat i wydłużył okres przedawnienia przestępstw wykorzystania
   seksualnego małoletnich do 10 lat od ukończenia 18. roku życia przez osobę
   skrzywdzoną. Dwa lata później, w 1996 roku, Papież wydał podobny indult dla Kościoła
   w Irlandii, skąd również zaczęły napływać informacje o przestępstwach seksualnych
   popełnionych przez duchownych.
   Świadomość Papieża dotycząca skali i skutków tych przestępstw wzrastała zatem wraz z
   upływem lat. Stawało się dla niego coraz bardziej jasne, że biskupi i wyżsi przełożeni
   zakonni nie podejmowali adekwatnych i przewidzianych prawem działań oraz że nie
   radzili sobie z ich stosowaniem.
5. Dlatego, pomimo posoborowych tendencji decentralizacyjnych, w 2001 roku Jan Paweł
   II wydał dokument Sacramentorum sanctitatis tutela dla całego Kościoła. Dziecko zostało
   w nim ukazane jako jeden z największych skarbów, który za wszelką cenę należy chronić.
   Krzywda wyrządzona dziecku w sferze seksualnej została uznana za jedno z najcięższych
   przestępstw kościelnych i zrównana z profanacją Najświętszego Sakramentu czy
   złamaniem tajemnicy spowiedzi. Aby uniknąć bagatelizowania tych przestępstw w
   ramach Kościołów lokalnych, Papież na mocy tego dokumentu ustanowił jurysdykcję
   Stolicy Apostolskiej nad wszystkimi przypadkami wykorzystania seksualnego
   małoletnich od momentu uprawdopodobnienia się przestępstwa i nakazał jego
   zgłoszenie do Kongregacji Nauki Wiary. Odtąd postępowania karne prowadzone w tych
   sprawach zostały zarezerwowane Stolicy Apostolskiej i po dzień dzisiejszy pozostają pod
   jej ścisłą kontrolą. Decyzja ta pokazała, że Jan Paweł II zdał sobie sprawę ze skali i
   globalnego charakteru kryzysu spowodowanego wykorzystaniem seksualnym dzieci i
   młodzieży. Ta zmiana w stosowaniu i egzekwowaniu prawa była prawdziwie
   bezprecedensowa. Z perspektywy czasu widać, że okazała się ona punktem
   przełomowym w walce Kościoła z przestępstwami seksualnymi we własnych szeregach.
   W ślad za tymi decyzjami Jana Pawła II Stolica Apostolska zobowiązała wszystkie
   Episkopaty do wprowadzenia szczegółowych norm postępowania w takich przypadkach,
   przy równoczesnym respektowaniu prawa świeckiego.
6. Przejawem wzrastającej świadomości Papieża było jego przemówienie do kardynałów
   amerykańskich w kwietniu 2002 roku podczas spotkania, które było bezpośrednim
   następstwem fali ujawnień przestępstw wobec dzieci i małoletnich dokonanych przez
   osoby duchowne, sprowokowanej przez serię artykułów zamieszczonych w dzienniku
   „Boston Globe”. Dokonując diagnozy kryzysu, Jan Paweł II wskazał na ból osób
   zranionych przestępstwem. Ofiary nadużyć oraz ich rodziny zapewnił o „swojej głębokiej
   solidarności i trosce”. Zaznaczył przy tym, że zmierzenie się z tymi bolesnymi skutkami
   musi odmienić Kościół i uczynić go bardziej świętym. Podkreślił też, że kto krzywdzi
   młodych, jest tej świętości zaprzeczeniem i że „w kapłaństwie i życiu zakonnym nie ma
   miejsca dla tych, którzy krzywdziliby małoletnich”. Za istotną część problemu uznał też
   fakt, że „wielu czuje się zranionych sposobem podejścia hierarchów do tych przestępstw”
   oraz ich „decyzjami, które w skutkach okazały się błędne”. Podana przez Papieża
   diagnoza kryzysu jest zatem jasna, a kierunek działań, które mają uzdrowić sytuację –
   jednoznaczny.
7. Z przedstawionych działań Jana Pawła II wobec ujawniającego się coraz wyraźniej
   kryzysu wyłania się obraz Pasterza, który odważnie i zdecydowanie pragnął się z nim
   zmierzyć, będąc równocześnie świadomy, że kryzys ten może zagrozić zdolności Kościoła
   do właściwego pełnienia jego misji w świecie. Papież doszedł do wniosku, że tylko
   „Kościół, stawiający czoła problemowi wykorzystywania z jasnością i determinacją”
   może również pomóc społeczeństwu przeciwstawić się pladze przestępstw seksualnych
   wobec małoletnich i bezbronnych. Widząc, że wobec tego problemu punktowe
   odpowiedzi nie są wystarczającym rozwiązaniem, w 2001 roku Papież podjął decydujący
   krok i zmienił prawo, które stało się narzędziem dla całego Kościoła. Tą zmianą
   uruchomił proces oczyszczania Kościoła, kontynuowany przez jego następców: papieży
   Benedykta XVI i Franciszka.
   Usiłując dzisiaj zrozumieć ówczesną sytuację, trzeba też uwzględnić dominującą wtedy
   także w Kościele mentalność dyskrecji. Jeśli więc nawet podejmowano jakieś działania,
   to jednocześnie panował lęk i opór przed ich transparentnym komunikowaniem.
   Ponadto lektura raportu Stolicy Apostolskiej dotyczącego byłego kard. Theodora
   McCarricka każe stawiać pytania o to, w jakim stopniu Jan Paweł II był rzetelnie
   informowany przez powołane do tego organy, a w jakim stopniu pewne decyzje były
   podejmowane bez jego wiedzy na innych szczeblach władzy, zgodnie z kompetencjami.
   W każdym razie raport nt. McCarrica nie pokazuje jakiegokolwiek „tuszowania” czy
   „zamiatania pod dywan” przez Jana Pawła II przestępstw seksualnych, których dopuścili
   się duchowni.
   Próba zrozumienia postawy i działań świętego Jana Pawła II może być dla nas szansą na
   uświadomienie sobie, że działanie Boże przechodzi przez zwykłe – uwarunkowane
   kontekstem dziejowym i osobistą historią – człowieczeństwo. Jest także dla nas drogą do
   głębszego zrozumienia świętości, która polega na heroicznym przeżywaniu wiary,
   nadziei i miłości. Papież wielką wrażliwością otaczał każdego człowieka, o czym świadczy
   jego życie i nauczanie. Ogłoszenie przez Kościół świętości człowieka nie jest
   stwierdzeniem jego bezgrzeszności, a tym bardziej bezbłędności, lecz uznaniem
   świadectwa jego więzi z Chrystusem, mimo i na przekór ludzkim ograniczeniom i
   uwarunkowaniom.
   Bezspornym faktem jest, że Jan Paweł II był papieżem, który zgodnie z nabywaną wiedzą
   podjął zdecydowaną walkę z przypadkami wykorzystywania seksualnego dzieci i
   małoletnich przez niektórych duchownych oraz wprowadził obowiązujące w całym
   Kościele normy rozliczania tego typu przestępstw, podkreślając, że w „stanie kapłańskim
   i życiu zakonnym nie ma miejsca dla tych, którzy krzywdziliby młodych”. Rozpoczął jakże
   ważny i kontynuowany do dziś proces oczyszczenia Kościoła w tej sferze.
   Jasna Góra, 14 listopada 2022 roku